Rijksmuseum de Gevangenpoort in Den Haag krijgt een nieuwe vaste presentatie waarin persoonlijke verhalen van vervolgde vrouwen, homoseksuele mannen, ketters en politieke gevangenen centraal staan. De tentoonstelling laat zien hoe opvattingen over misdaad en straf door de eeuwen heen veranderden. Het vernieuwde Cellengebouw opent naar verwachting eind januari 2027.

In de historische cellen krijgen bezoekers vanaf januari 2027 een breder beeld van de mensen die in de Gevangenpoort gevangen zaten. Naast bekende namen is er aandacht voor mensen die werden vervolgd vanwege hun geloof, seksuele gerichtheid, sociale positie of politieke overtuiging.

De presentatie maakt duidelijk dat gedrag dat vroeger zwaar werd bestraft, zoals ketterij, hekserij en ‘sodomie’, tegenwoordig niet meer als misdrijf geldt. Aan de hand van persoonlijke geschiedenissen wordt zichtbaar wat vervolging, rechtspraak en gevangenschap voor mensen betekenden.

Liefde die strafbaar was
Een van de verhalen is dat van Kees Wassenaar. Hij werd in 1730 in Den Haag gearresteerd tijdens een golf van vervolgingen van homoseksuele mannen. Na verhoren in de Gevangenpoort werd hij ter dood veroordeeld. Zijn geschiedenis laat zien hoe liefde en verlangen in die tijd konden leiden tot vervolging en de zwaarste straf.

Meer aandacht voor vrouwelijke gevangenen
Ook vrouwen krijgen een prominentere plaats in de nieuwe presentatie. Uit onderzoek blijkt dat zij in de zeventiende en achttiende eeuw een veel groter aandeel vormden van de mensen die werden berecht dan tegenwoordig. Vrouwen werden onder meer veroordeeld voor diefstal, bedelarij, prostitutie, overspel en deelname aan oproeren.

Bezoekers maken onder anderen kennis met Kaat Mossel, die vanwege haar leidende rol bij politieke rellen twee jaar in de Gevangenpoort vastzat. Ook komen de verhalen van Neeltje Andries en Marytje Arendsdr. aan bod. Zij lieten zich in 1591 vrijwillig opsluiten om hun onschuld aan beschuldigingen van hekserij te bewijzen. Uiteindelijk werden zij vrijgesproken.

Onderzoek naar duizenden rechtszaken
De vernieuwde presentatie is mede gebaseerd op onderzoek dat Rijksmuseum de Gevangenpoort samen met de Universiteit Leiden uitvoert. Daarbij zijn ongeveer 3.500 vonnissen van de Haagse magistraat en ruim 500 vonnissen van het Hof van Holland uit de zeventiende en achttiende eeuw geïnventariseerd.

Het onderzoek brengt onder meer de afkomst en het geslacht van vervolgde personen, de gepleegde misdrijven en opgelegde straffen in beeld. Ook is gekeken naar het gebruik van marteling. Met datavisualisaties kunnen bezoekers straks zelf de onderzoeksresultaten verkennen. Zo wordt zichtbaar welke misdrijven werden vervolgd, welke straffen werden opgelegd en welke rol de maatschappelijke positie van verdachten kon spelen.

Historische cellen blijven behouden
De verhalen worden gepresenteerd met historische voorwerpen, videomapping, audiotours, interactieve toepassingen en historisch onderbouwde replica’s. Het authentieke karakter van de cellen en kamers blijft daarbij behouden.

Ook de presentatie van de historische collectie martel- en strafwerktuigen krijgt een nieuwe vorm. Een bijzondere toevoeging zijn de tong en vinger van de gebroeders De Witt uit de collectie van het Haags Historisch Museum. Deze voorwerpen krijgen een plek in het vernieuwde onderdeel over Johan en Cornelis de Witt.

De vernieuwing wordt mede mogelijk gemaakt door financiële bijdragen van het Vfonds en Stichting Dioraphte. Voor de werkzaamheden sluit Rijksmuseum de Gevangenpoort vanaf de kerstvakantie vier weken de deuren. De opening van het vernieuwde Cellengebouw staat gepland voor eind januari 2027.

Bron: persbericht Rijksmuseum Gevangenpoort